Wycieczki przyrodnicze po Warszawie. Sobota na placu. Wykład Dariusza Iwana o ochronie i odtwarzaniu ekosystemów

W 1921 roku ukazał się „Przewodnik zoologiczny po okolicach Warszawy” autorstwa Stanisława Sumińskiego i Szymona Tenenbauma. Już w pierwszym akapicie Przedmowy możemy przeczytać: „…W ostatnich czasach metodyka przyrodoznawstwa wysunęła na pierwszy niemal plan wycieczki. Są one uważane za najlepszy sposób, w jaki można pokazać wzajemne stosunki świata zwierzęcego i roślinnego, na nich również najłatwiej można kształcić spostrzegawczość uczących się…”.

Warszawa dwudziestolecia międzywojennego obfitowała w miejsca atrakcyjne przyrodniczo. Nieuregulowana Wisła powodowała sytuację rzadko spotykaną w innych europejskich stolicach i większych miastach – uciążliwa dla mieszkańców, chociażby ze względu na coroczne powodzie, jednocześnie chroniła najcenniejsze przyrodniczo miejsca. Jedną z takich enklaw, istniejących do tej pory, jest Las Bielański. To tutaj żyją chrząszcze uważane za endemity tatrzańskie, przyniesione przez fale powodziowe na wyspach zbudowanych z pni drzew. To tutaj Antoni Waga, profesor najznamienitszych liceów warszawskich, odkrył i opisał w 1842 roku nowy dla nauki gatunek owada, którego nazwał „Czworoząb bielański”, a Aleksander Bykow, oficer armii carskiej, badał ptaki (niestety, metodami głęboko inwazyjnymi), aby później zorganizować w Gabinecie Zoologicznym Uniwersytetu Warszawskiego wystawę składającą się z dioram przedstawiających ptaki w ich naturalnych środowiskach.

Sumiński i Tenenbaum proponowali odbycie 65 wycieczek, w tym 14 spacerów pieszych po Warszawie. W swoim przewodniku umieścili praktyczne wskazówki, np. jak poznać ryby żyjące w Wiśle: „…Rybacy mieszkają na całem Powiślu, wszakże najlepiej udać się na ul. Rybaki i tam postarać się o zawarcie potrzebnych nam znajomości. Wówczas można udawać się z nimi na połowy albo też być obecnym przy wybieraniu ryb z łodzi…”. Autorzy wymieniają ponad 30 gatunków ryb, w tym łososia i jesiotra zachodniego. Brak zapór i innych przegród na Wiśle powodował, że nawet gatunki morskie wędrowały swobodnie do Warszawy i dalej w górę rzeki.

Od blisko 1000 lat Warszawa powiększa swój obszar, zabierając dzikiej naturze kolejne tereny. W latach 70. XX wieku rozwój nauk przyrodniczych, w tym popularnej „polskiej szkoły ekologii”, spowodował, że zaczęto dostrzegać konieczność zachowania naturalnych połączeń oraz koegzystencji przyrody i miasta. Jednym z klasycznych przykładów realizacji tych założeń jest projektowanie i budowa nowej warszawskiej dzielnicy – Białołęki Dworskiej, gdzie prowadzono badania „…poświęcone określeniu relacji między strukturami urbanistycznymi, szczególnie zaś zabudową, komunikacją i zielenią miejską, jako trzema głównymi czynnikami kształtującymi warunki ekologiczne na terenie osiedla…”. Do dziś wśród naukowców popularne są i rozwijane badania tzw. fauny miejskiej, głównie entomologiczne i ornitologiczne, obejmujące obecnie także monitoring inwazyjnych gatunków obcych (IGO).

Od niedawna badaczami, a raczej uczestnikami szeroko zakrojonych badań, np. monitoringowych, stali się wszyscy posiadacze urządzeń rejestrujących obraz i dźwięk, mających połączenie z siecią internetową oraz wykorzystujących aplikacje dostarczające i zbierające dane o otaczającej nas przyrodzie. Tak weszliśmy w nową erę tzw. „nauki obywatelskiej” (citizen science), będącej symbolem unikalnych połączeń społeczeństwa i instytucji naukowych, relacji stanowiących istotny element rozwoju cywilizacyjnego. Wcześniej uważana za elitarną, dzisiaj, w dobie globalizacji, jest zjawiskiem powszechnym i stanowi jeden z filarów edukacji przyrodniczej.

Prowadzenie:
Prof. dr hab. Dariusz Iwan, biolog, redaktor naczelny czasopisma naukowego „Annales Zoologici”, kierownik Muzeum Zoologicznego w Muzeum i Instytucie Zoologii PAN w Warszawie.

---
fot. Konrad Brandel, Majówka na Bielanach pod Warszawą, ca 1885, Polona

To wydarzenie już minęło.
Sprawdź nadchodzące wydarzenia w dzielnicy Śródmieście lub w kategoriach: wykład